Hayâ, hoşa gitmeyen yahut terk edilmesi yapılmasından daha uygun olan, bir şeyin yapılması esnasında yüzünde beliren ince kızarma hâli olarak tanımlanır. Utanma, sıkılma manalarına da gelen hayâ, en geniş şekliyle İslâm ahlâkında yerini bulmuştu.

Bu ahlâk en mükemmel hâliyle yine Peygamberimizde görülmektedir. Peygamberimiz her türlü temiz huyda olduğu gibi, hayâ bakımından da insanların en üstünü ve en utangacı idi. 

Peygamberimiz son derece hayâ sahibiydi. Görülmesi ve açılması ayıp sayılan şeylere karşı gözü kapalı , âdeta yumuktu. Bu hususta da insanların en edeplisiydi. 

Ebu Said el-Hudri, Peygamberimizin fevkalade hayâ sahibi olduğunu ifade ederek şöyle demektedir:

"Peygamber (a.s.m.) öyle bir hayâ ve edep sahibiydi ki, kimseye hoşlanmadığı şeyle hitap etmezdi."

Abdullah bin Mesud'un rivayetine göre, bir gün Resul-i Ekrem Efendimiz, sahabilere şu tavsiyede bulundu:

"Yüce Allah'tan hakkıyla, gerçek hayâ ile hayâ ediniz." buyurunca, sahabiler: 

"Ya Resulullah, Allah'a hamd olsun, biz Allah'tan hayâ edip utanıyoruz." dediler. 

Bunun üzerine Hz. Peygamber (a.s.m.) şu tavsiyede bulunur:

"Hayâ etmek böyle değildir. Allah'tan hakkıyla hayâ etmek, başı ve başın taşıdığı organları, karnı ve karnının içine doldurduğu organları haramdan korumak, ölümü ve toprak altında çürümeyi hatırda tutmaktır. Ahireti isteyen kişi de dünyanın ziynetini (süsünü) bırakır. İşte, kim böyle yaparsa, Allah'tan gerçek manada hayâ etmiş olur." 

Peygamberimiz sevmediği, hoşlanmadığı bir şey görürse, o kişinin yüzüne vurmaz, söylemezdi. O adamı üzüp hatırını kırmazdı. Peygamberimizin hayâsı başkalarının kusur ve ayıplarını hatırlatmaya ve söylemeye meydan vermezdi. Söylenmesi gerekse dahi , doğrudan değil de, dolaylı olarak uyarıda bulunurdu. Bu konuyla ilgili Peygamberimizin bir hâlini Hz. Âişe annemiz anlatıyor: 

"Peygamberimize, bir kimsenin hoş olmayan bir şeyi yaptığı bildirilince, "Neden falan kimse böyle diyor, böyle yapıyor?" demez, genel anlamda "Niçin böyle yapıyorlar ve diyorlar?" şeklinde konuşurdu. 

Yine Hz. Âişe validemizin ifadelerine göre, Peygamberimiz edebe aykırı bir söz söylemez, böyle bir söz söylemeye kesinlikle teşebbüs bile etmezdi. Çarşı ve pazarda herkesi rahatsız edecek şekilde yüksek sesle konuşmazdı. Kötülüğe aynı ile karşılık vermez, aksine hoşgörülü davranır veya affederdi. Hoşlanmayacağı bir şeyi söylemek zorunda kalsa bile dolaylı olarak söylerdi. Hayâsının fazlalığından dolayı hiç kimsenin yüzüne dik ve sabit bir şekilde bakıp kalmazdı. 

Kurre bin İyas anlatıyor: 

"Peygamberimizle beraberdik. Huzurunda hayâdan bahsedildi. Sordular: 

'Ya Resulullah, hayâ dinden midir?'

Peygamberimiz şöyle buyurdu: 

'Evet, hatta o dinin tamamıdır.'

Sonra şöyle buyurdular: 

'Hayâ, haramdan sakınmak, sükût etmek, suskun olmaktır. Dil sessizliği, yoksa kalp sessizliği değil. İffet imandandır. Bunlar ahirette sevabı artırır, dünyalığı ise azaltır. Ama ahiretten arttırdıkları dünyalıktan azalttıklarından fazladır. Cimrilik, beceriksizlik ve yaramaz söz nifaktandır. Bunlar da dünyadan olan şeyleri artırır ve ahiretten olan şeyleri azaltırlar. Ahiretten azalttığı şeyler ise dünyadan arttırdığından daha çoktur'

 

Kaynak: Mehmed Paksu, Peygamberimizin Örnek Ahlâkı