Selamün aleyküm. Pandeizm kısaca şöyle özetlenebilir:"Başlangıçta Tanrı her şeyi; uzayı, zamanı, varlığı, yokluğu, maddeyi, enerjiyi içeren; sıfatsız, varlığın ve yokluğun, kısacası bütün ikiliklerin ötesinde bir bütün idi. ( astrofizikteki "singularity" ya da “tekillik” gibi) Her şeyi potansiyel olarak içinde barındıran ama içinde barındırdığı hiçbir “tohum” ile özdeşleştirilemeyecek bir bütün… Bu bütün, anladığımız manada bilinçli değildi. Potansiyel olarak sonsuz bilinci içermesine ragmen, bilinç tohumu ile de özdeşleşmiyordu ve anladığımız anlamda “kişilik sahibi” “bilinç sahibi” değildi. Kendisinin ne olduğunu bilmek için ne olmadığı kıyasına ve ayrışmaya gerek duydu. Tıpkı balığın suyu bilmek için sonsuz sudan farklı bir yoğunluğa, ortama geçmesi gerektiği gibi... Ama bunu anladığımız manada bir "bilinç" ile yapmadı. Daha çok mekanik, doğasından kaynaklanan bir itki ile kendi içine bakma gereği duydu. (Gerçek anlamda "bilinç"i ise evrim sonunda insanla ve uzaydaki olası daha zeki yaşam formları ile ortaya çıkardı ve çıkarıyor.) Plotinus, "Tanrı" ifadesi kadar "sonsuz potansiyel" ifadesini de kullanır ve bu potansiyelin, potansiyeli olduğu şeyleri açığa çıkarmasının onun doğasından kaynaklandığını savunur. Öyle olmasaydı zaten ona "potansiyel" denmezdi, olsa olsa "ölü bir yığın" denirdi... Öyle ki sonsuz potansiyel olan Tanrı da eninde sonunda, “potansiyel” olduğu için, potansiyeli olduğu şeyleri açığa çıkaracak ve onlarla özdeşleşerek, onları bir ayna gibi kullanarak kendisini tanımaya, gerçekleştirmeye başlayacaktı." Arkadaşlar burada bahsedilen ne olmadığını bilmek için bir şeyleri Tanrı'nın anlamadığımız şekilde var etmesi aklıma bir hadisi getirdi:"Ben gizli bir hazine idim; bilinmek istedim, mahlukatı yarattım.” (Acluni, Keşfü'l-Hafa, II/132)" 

Bu inanışta anlatılan gibi Tanrı her şeyde bulunur aynı en'el hak inanışında olduğu gibi. Ama anladığım kadarı ile Tanrı bilinmek ve sonsuz potansiyelini gerçekleştirmek için bir şeyler var oldu ama anladığımız şekilde bilinçli olarak değil. Bu inanış hakkında ne düşünüyorsunuz bana klasik tasavvufun aşırı fırkalarında bulunan bir inanışın süslendirilmiş hali gibi geldi. Allah'a emanet olun.